İLHAMİYYAT

Aristo, İnsanı “düşünen hayvan/canlı” olarak tanımlamıştı. Bu tanım, “düşünme”yi, insanın hayvanlardan ayrılan niteliği olarak ortaya koyuyor. Aslında av bulma, av olmama; tuzak kurma, tuzak bozma anlamında “düşünme”, hayvanlar ile insan cinsinin ortak paydasıdır. Hayvanların da kendi aralarında bir konuşma/anlaşma dili olduğuna göre, insanı “konuşan hayvan” olarak tanımlamak da pek ayırt edici bir nitelik olmasa gerek. İnsanı, hayvandan ayıran en önemli nitelik, düşünmesine eşlik eden ve Tanrı tarafından ona yaratılışta verilen (91/7-8) “ruh/vicdan” kapasitesidir.

Bu bağlamda birkaç düşünme çeşidinden bahsedilebilir:

1-Hasbî-Muhasibî Düşünme

Vicdanın/ruhun içinde olduğu düşünme, hasbî (samimi) ve muhasibi (eleştirel) düşünmedir. Bu tarz düşünmede duyu verileri/beş-duyu, mantık kuralları, ahlaki duygulanım kapasitesi ve sezgi yetisi birliktedir. Ben buna “dörtlü birlik” diyorum. Bu düşünme, metafor olarak su, süt, bal ve inci tanesine benzer: Parça inci, “inci” değildir; “H2″ ve “O”, “su” değildir… Unsurlarına ve parçalara bölünemez, bölündüğünde, öz niteliğini kaybeder: Mantıkçılık/akılcılık, deneycilik/tecrübecilik, mistisizim… Kur’an’da bu düşünme tarzı, tetikte-teyakkuzda olma anlamında “takva” olarak isimlendirilir. Kur’an’ın başından sonuna kadar binlerce kez tekrar edilen tefekkür, taakkul, tezekkür, tafakkuh, tedebbür, teemmül, taabbur, rey, nazar, basiret…bu tarz düşünmeyi ifade eder. Ahlakı, imanı, dini doğuran düşünme budur; meraktan doğan bilimsel düşünmeye de mani değildir. Ben, bu düşünme tarzına “şükreden düşünme” diyorum. Çünkü verili olanı salt “data” olarak değil, aynı zamanda “nimet/lütuf” olarak görüp (ayet), onları “veren”e karşı “şükran” hissinden doğar. Bu düşünme, verili olan varlık yani Güneş sistemi, ekosistem ve insanın kendisi karşısında, “Bu değirmenin suyu nereden geliyor?” ahlaki sorusunu sorup, içine düştüğü hayretten doğar. Bu düşünmeyi doğuran ruh/vicdan kapasitesi, Kur’an’da lübb (öz), fuad (kalp), basiret, nur, şehit/şahit olarak nitelenir. Ziya Gökalp’ın, “Ahlak yolu dardır; tetik bas, önü yardır.” dizeleri, Türkçede “düşünceli biri” deyiminin, ahlaklı olma anlamını yineler. “Belki düşünme de, bir ahşap dolap yapmak gibi bir şeydir. Her hâlükârda bir zenaat/maharet/marifet, bir “el sanatı”dır.”(M.Heidegger, Düşüncenin Çağrısı. Çev: A.Aydoğan.  İst. 2008. s 57)

Dinin/Vahyin özünü oluşturan bu düşünme tarzı, tarihte iki tür tehlike ile karşı karşıya kalmıştır: Birincisi, müminlerin/sokak insanının, düşünmeyi terk ederek içine düştüğü taklit, kör-inanç, dogma, gelenek, alışkanlık/aşinalık, ezberdir. Dinin kaçınılmaz teolojik yorumları olan “mezhep” ler, zamanla dogmatikleştirilerek bu duruma düşerler: “Her mezhep, kendinde bulunandan memnundur.”(23/53, 30/32). Yine düşünme terk edilip, aradan uzun zaman geçince, müminlerin kalpleri katılaşır; yoldan çıkarlar (57/16). Oysa Allah, müminleri: “Bilmediğin şeyin peşine düşme; bilgi aktların(göz, kulak, kalp), bundan sorumlu tutulacaktır”(17/36) diye uyarmıştır.

İkinci tehlike ise, bütün dinlere musallat olan mistik meczupluktur. Kur’an, “ruhbanlığı” emretmediği (57/27); hatta şiddetle eleştirdiği halde (9/34) dindarlar, işgüzarlık yaparak, yaşam tarzı olarak “zahit”liği seçip; düşünme yolu olarak da, “dörtlü birlik”i parçalayarak salt ilham/sezgi ile bilgi üretmeye kalkışırlar. İslam’daki bu yaşam-düşünme tarzının adı “tasavvuf”; örgütlenme tarzının adı ise “tarikat” tır.

Bin yıldan fazladır bu iki tehlike İslam’a musallat olmuş; Kur’an’ın yetiştirmek istediği Hz. İbrahim (“O, Rabbine kalbi selim ile gelmişti” 37/84), mağara arkadaşları (17.sure), Hz. Ömer, Hz. Ali, Hasan-ı Basri,  Sokrates …..örneklerinde olduğu gibi, sokak insanını “rüşd”üne erdirme projesi iptal edilmiş; kitleler sünnileştirilmiş, sufileştirilmiş, şiileştirilmiştir. Sonuç olarak ortalıkta bir “din-ibadet” söylemi-eylemi sürmekte; fakat ruh/vicdan dumura uğratıldığı için; düşünme terk edildiği için; iman ve ahlak, olabildiğince zayıflamıştır. Oysa Kur’an: “Li kavmin yetefekkerun = düşünen bir toplum için inzal edilmişti” (7/176,10/24,13/3,16/11….). En düşünülesi olan veya bizi düşünmeye çağıran en temel soru: “Bu değirmenin suyu nereden geliyor?” sorusudur. Ahlakı/anlamı, imanı, dini doğurtacak olan soru budur. Bu soruyu sorup, en düşünülesi olanı düşünemeyen, “İnsan” değildir; hayvanımsı veya şeytanımsıdır. Heidegger’in: “Bugün insanlığın karşı karşıya olduğu temel sorun, düşünemiyor olduğunu düşünememesidir.” tespiti, bu gerçeği ortaya koyar.

2-Hiçlik Çağı veya Hesabî Düşünme

a)Bilim-Matematik-Yapay-zekâ

Hesabî düşünmenin iki versiyonu vardır. Birincisi, görünmeyen ve bilinmeyene karşı insanın duyduğu meraktan doğan bilimsel düşünmedir. Bu düşünme, “bu nedir?” ve “bu nasıl oluyor?” sorularının cevaplarını araştırır. Matematik, bu düşünme tarzının bir parçasıdır. Heidegger, bu tarz düşünmeye “sayma/calculation” der. Onun, “bilim düşünmez” sözü bunu ifade eder. “Felsefe” disiplini, Yunanistan’da başlangıçta bilmi de içerecek tarzda vazedilmişti. Metafizik/ontoloji/teoloji aşamasında, açıklama/bilme sorunu, anlam/hakikat sorunu ile birlikte çalışılıyordu. Kilisenin, Ortaçağlarda bilim ve felsefeye yaptığı tecavüz, Aydınlanma ile birlikte dine karşı bir suikastı tetikledi ve “Tanrı öldürüldü” (Nietzsche). Ondan sonrasına Peter Watson “Hiçlik Çağı” adını verir. Bu süreç, ruhtan zihne/zekâya geçiş sürecidir. Descartes ile başlayıp, Kant ile devam edip, mantıkçı pozitivizm ve fenomenoloji ile sonuçlanan süreçte metafizik, düşünmeden elenmiş; bilimsel düşünme tarzı da Heidegger’in ifade ettiği gibi, -bir kafes olarak (Ge stell)- “teknoloji”ye gelip saplanmıştır. “Yapay zekâ”, teknolojinin (saymanın/1-0) dijitalleşmesi olarak son haddine varmasıdır. Oysa, Wittgenstein’in, “Varlık/Vakıa/Gerçeklik/Reality’e ait bütün sorular cevaplandırılmış/açıklanmış olsa bile; “anlam (hakikat-İG)” sorusu, kapı gibi hâlâ orada durur” teşhisi, haddini bilen bir düşüncenin ürünüdür.

“Şükreden düşünme” yerine, felsefe ve bilmi, “hakikat” alanında nihâi hakem olarak görenler, şeytani bir istiğna veya sürekli bir tereddüte/vesvese (agnostizim)ye kapılabilirler. “Üzümü ye, bağını sorma” halindeki bir nankörlük tutumu, bu halet-i ruhiye’nin sonucudur. Şeytanın, Tanrı’yı bile bile ona karşı çıkması, böyle bir istiğnanın/inadın/inkârın sonucudur.(2/146,28/39). Tıpkı Mekke’nin atarlı entelektüeli Velit b. Muğire’nin düşünme tarzında olduğu gibi: “O, düşündü-taşındı, ölçtü-biçti; kahrolası, nasıl ölçtü-biçti! Sonra tekrar düşündü-taşındı, yüzünü astı ve kaşlarını çattı, istiğna/istikbâr içinde, ‘Bu (vahiy/Kur’an), geleneksel bir sihirdir’ diyerek, arkasını dönüp gitti.” (74/18-25).

Özgür düşünmeye eşlik eden iki duygu vardır:

1-Minnet/şükran ve tetikte-teyakkuzda olma

2- İstiğna/istikbâr veya şüphe/tereddüt.

Maslahat ve Menfaate Dayalı Düşünme

Hesabî düşünmenin bir türü, ne pahasına olursa olsun kendi/kişisel çıkarını düşünmektir. Türkçede bu durum: “çok hesabî biri” veya “akıllı ol” tavsiyesinde dile getirilir. Kurnazlık, çalma, gasp, ganimet, sömürü…  süreçlerini içerir.  Kur’an’ın “heva” ve “hayvanlık” dediği niteliktir. İkinci Hesabi düşünme, ticaret, şirket, hizmet, üretim ve adalet süreçlerinde ahlaki/hukuki olarak gerçekleşir. Allah rızası ve karşılıksız/merhametten kaynaklanan iyiliğin yanında; dünyada insanlara iyilik (adalet-merhamet) yapıp, ahirette karşılığını alma (veresiye alış-veriş) de bunun bir parçasıdır. Bazı “mal yemez”lerin (örneğin, Y. Emre) sandığı gibi, kınanılacak bir şey değildir. İnsan fıtratına uygun, normal bir durumdur: “ Ey iman edenler, sizi elim bir azaptan kurtaracak bir “ticaret” önereyim mi?: Allah’a ve peygamberine iman edip, kendiniz ve malınız ile Allah yolunda cihat ederseniz; -eğer bilirseniz- bu, sizin için daha hayırlıdır/kârlıdır.”(61/10-11).

Sonuç

Hasbi ve Muhasibi düşünme başlamadan, dumura uğramış vicdan dirilmeyecek; vicdan olmadığı sürece de, iman ve ahlak(din) olmayacak. Kör-inanç/itikat ve salt-ibadet/alışkanlık ile kendimizi kandırmaya devam edeceğiz.

İslam-Osmanlı Şehrinden Modern Kentleşmeye Türkiye’nin Serüveni

Ahmet Hamdi Tanpınar, “Beş Şehir (Ankara-Erzurum- Konya-Bursa-İstanbul)” adlı kitabında Selçuklu ve Osmanlı döneminde Anadolu kıtasında kurulan ve kendine has metafizik/İslami bir “ruh”u olan şehirleri anlatır. “Şehir”, mahalleleri (komşuluk) ile, iman ve ahlakın, dünya-görüşünün mücessem hale gelmesidir. İslam, Mekke ve Medine gibi, iki şehirde doğmuş bir şehir dinidir. Örneğin Kur’an, “ahiret” hayatını, Mekke’de tedavülde olan ticari vokabüler üzerinden kurmuştur. Henri Lefebvre’nin deyimi ile “Genellikle şehir ve toplum, bir organizma gibi algılanır. Tarihçiler, ‘şehir’ denen bu kendilikleri bir ‘evrim’e ya da ‘tarihsel gelişim’e bağlamışlardır. Sosyologlar ise bunları, tıpkı bir ‘toplumsal organizma’ olarak tahayyül etmişlerdir.” (H. Lefebvre, Şehir Hakkı. Çev: Işık Ergüder. İst.2017. s. 56).

İslam imparatorluklarında şehirler, coğrafyaya ve yapı malzemesinin değişmesine paralel olarak; mimari-estetik stilleri, kimliği ve ruhu ile birlikte böyle gelişmiş ve evrimleşmişlerdi. Metafizik kaygısı olan mimarımız Turgut Cansever, Osmanlı şehrini, İslami metafizik ile Batı metafiziği açısından değerlendirerek farkını şöyle ortaya koyuyor: “Osmanlı şehri, bu bakımdan hayatın, varlığın, yaradılışın gerçeğine uyan bir oluşumdu. Varlığın dinamik bir süreç olduğu, Helenistik Batı Felsefesinin durağan, statik varlık telakkisinde unutulmuştur. Aristo’dan İbn Rüşd’e ve Aquinolu Thomas’a, oradan da modern felsefeye geçen statik varlık görüşü, günümüzde en ciddi bir şekilde fark ve tenkit edilen bir husustur. Batı dünyası, bu yanlışlıktan kendini sıyırmak için en ciddi adımları atarken; Batı’yı taklit eden Türk aydınları, bunun tam tersini ortaya koydular.” (T. Cansever, Kubbeyi Yere Koymamak. İst. 2002. S. 99). Merhum Cansever, eleştirilerini şöyle sürdürüyor: “İnsanın bilinçlenerek ve sorumluluk yüklenerek dünyanın oluşmasına, gelişmesine ve güzelleşmesine katılmasını sağlayacak bir çevre (şehir-İG), yüzyıllardır despot Avrupa krallarının, aristokratlarının, sömürgeci bezirganların kültürünün ve bunların aleti olan teknolojinin, insanları şaşırtan, uyuşturan, kabaca eğlendiren, gösterişçi, temâşacı kültür türlerinin hâkimiyeti altına düşmüştür. Bu ortamda mimarlık, çeşitli spekülasyonların, sorumsuz faydacılığın aleti olarak kullanılmış ve mimariye, kültür hayatında ve başka herhangi bir alanda ve şekilde var olma imkânı bırakılmamıştır. Türk şehirlerinin sefaleti, konut sorunu ve mimari seviyesizlik karşısındaki kayıtsızlık ve duyarsızlık, gerçek çözümleme ve gerçek bilginin yol göstericiliği yerine, şekilciliklerin egemenliğinin tercih edilmesi, bütün Türk halkını kaba, sahte, seviyesiz ve çirkin bir biçim dünyasında yaşamaya mahkûm ederken; çok küçük azınlıkların yabancı, taklitçi, pahalı ve gösterişçi sözde sanat ve kültür faaliyetlerinin desteklenmesi, hâkim kılınmaya çalışılması, kabul edilemez bir yanılgıdır.” (Cansever, a.g. e. s. 95)

Cumhuriyet döneminde seküler kadrolarla başlayıp, son 25 yıldır da muhafazakâr kadrolarla “mahalle” yok edilerek, dörtnala (inşaat ya Resulullah!) devam ettirilen taklitçi şehircilik anlayışının doğurduğu sosyal çürümeyi, bilge mimarımız şöyle tasvir ediyor: “Bu yeni şehircilik anlayışı, Türk toplumunu en yaygın şekilde ahlaki değerlerin dışına iten rüşveti, her türlü suistimali en ücra köşelere kadar götürdü. İnsanların birine iki kat yapı hakkı verirken; diğerine 8, ötekine 10 kat (şimdilerde 50-60 kat-İG) vermek, topraktan farklı şekilde yararlanmaya müsaade etmek; şehirliden toplanan vergi ile vücuda getirilen altyapıdan kimisine 2 kat ölçeğinde, kimisine 30 kat ölçeğinde imkân vermek, hasedin doğmasına; hasedin arkasından, ‘ben de aynı şeyi neden yapmayayım?’ diye düşünerek, şeytan ile kol-kola giren bir toplumun ortaya çıkmasına sebep olacağı aşikârdır. Ticaret kesiminde 2.5 milyon insan çalışırken; yaklaşık 15 milyon insan, inşa ettiği ve edeceği evle ilgili olarak rüşvetle karşı-karşıya geldi. İnsanlar, şeytanla birlikte yaşamaya mahkûm edildi. Sonra her yapının tasarımı, bir gösterişçilik haline geldi. 30 katlı binayı yapıp, bütün dairelerini satarak oradan ayrılmak isteyenler ise yaptıkları tanıtım kampanyaları ile dünyanın en modern siteleri şeklinde yalanlar söylüyorlar ve bu yalanlarını tekzip etme imkânımız da yok.” (Cansever, a. g. e., s. 140). 

Ve bu Site-AVM-gökdelenlere de -ne hikmetse- hep yabancı isimler veriyorlar: Gamador-Galya, Arissa, Armada, Taurus, a-City, Next Level, Panoroma, Paragon, Pasifik….

1. Tekno-City, Satranç Tahtası, Megalopolis

Oswald Spengler, 20. Yüzyılın başında yazmış olduğu “Batının Çöküşü” kitabında, dünya kültürlerinin, özellikle Batı kültürünün çöküş aşamasında şehir ve mimarinin durumunu şöyle tasvir eder “Uygarlık aşamasında dünya şehri ortaya çıkar: Tamamıyla incelmiş zekânın canavarca sembolü ve içinde barındığı kap. Kültürlerin, kendi içlerine dönerek, içinde yaşam devrelerini sona erdirdikleri Megalapolis. Bu gibi dünya merkezlerinden bir avucu, bütün vatanı değersizleştirir ve kendi dışlarında kalan yerleri aşağılık ve önemsiz ‘taşra bölgeleri’ haline getirir. (Tarihsel örnekler olarak) Babil, Thebes, İskenderiye, Roma, İstanbul, Pataliputra, Bağdat, Uxmal, ilk dünya şehirlerinin örnekleridir. Paris, Londra, Berlin ve Özellikle New York, daha yakın örneklerdir.” (Aktaran: P.A. Sorokin, Bir Bunalım Çağında Toplum Felsefeleri. Çev: Mete Tunçay. İst. 1972. S. 100.) 

Biz bunlara ek olarak Kyoto ile birleşmiş ve 38 milyon nüfus barındıran Tokyo’yu, Çağdaş Çin’in, Singapur’un, Körfez krallıklarının… “satranç tahtası” şehirlerini ve Hindistan-Pakistan’ın birçok şehrini, Kahire, Tahran, İstanbul, Ankara, İzmir, Meksicocity gibi “termit kolonisi” veya “kanser uru” gibi yayılan-büyüyen şehirleri ekleyebiliriz. Almanların geliştirdikleri “galaxy” adlı –fazla büyümesine müsade edilmeyen- şehircilik tarzı, oldukça insani bir tutumdur.

Spengler, şöyle devam ediyor: “Bu şehirler, “tümüyle zekâ”dır. Ruhsuzluğun sembolü olan “satranç tahtasına” öykünürler. “Yuva” değildirler. Bu şehirlerin doğumu ve büyümeleriyle, zenginlik ve yoksulluk karşıtlıklarıyla, yapay uyarımlarıyla (haz-hız.İG), toedium-vita (yaşam sıkıntısı) ve nihayet megalapolis insanının gittikçe artan kısırlıklarıyla ölümlerini gerektirir. Dünya şehirleri, “ölüme-doğru” metafizik bir dönüşü gösterir. Megalapolisin insanı, artık yaşamak istememektedir. Köylü kadını, her şeyden önce ve her şeyden çok bir “Ana”dır. Megalapolis kadını ise, ister Paris ya da New York’ta olsun; ister Lao-tzu Çin’inde ya da Çarvaka Hindistan’ın da olsun, çocuksuz bir İbsen kadınıdır: bir Nora ya da Nana dır.” ( Sorokin, a.g.e, s. 100).

“Dünya şehirlerinin taş (bugün yaşıyor olsaydı “beton” derdi. İG) ve çelik kafesindeki Faustçu insanı, (nihayet) makinalardan ve uygarlıktan bıkıp usanmaya ve yaşamın daha yalın biçimlerine, doğaya daha yakın olmaya başlar. Okültizm, Spirtualizm, Hint felsefeleri ve Hristiyan ya da başka (İslam/tarikat-İG) biçimler altında metafizik gnostiklikler canlanır: İkinci dinsel dalga (vurgu bana ait-İG) hazırlanmaktadır. Doğuştan önderin (Batı-İG), makinadan kaçışı başlamıştır. Sömürülen koloni halkları, megalopolisin beyaz adamına karşı ayaklanmaktadır (Mağripli çocukların, Paris sokaklarını yakması hatırlansın. İG) Bu makine tekniği, kendini yıkmaya başlamıştır ve bir gün demiryollarımız ve buharlı gemilerimiz, Roma yolları ve Çin Seddi kadar ölü; dev şehirlerimiz, Gök-delenlerimiz, eski Mephis ve Babil gibi yıkıntı halinde parça parça unutulmuş yatacaktır. Megalopolis makine tekniğinin tarihi, hızla ve kaçınılmaz sonuna yaklaşmaktadır. Her kültürün ve bütün Kültürlerin büyük biçimleri gibi, içinden yenecektir; ne zaman ve nasıl? Bilmiyoruz.” (Sorokin, a.g. e., s. 101).

2. Solucanlaşmak veya İnsan Olmak

Çöküş aşamasında olan Batı Uygarlığı, dünyanın bütün kültürlerini sakatlayarak, fosilleştirerek kendine benzetmiştir. Nietzsche’nin “Çölleşme/Nihilist” dediği bu süreç, “Tanrı’nı Ölümü”nden sonraki “Hiçlik Çağı/Metafiziği”dır (Peter Watson). Başta söylediğimiz gibi, şehir/mimari, metafiziğin somutlaşması/tezahürü ise; İnsanlık,  ipekböceği kozasını andıran çağdaş “tekno-city”lerde solucanlaştırılmıştır. Osmanlı’dan Türkiye’ye miras kalan ve Balkan-Kafkas muhacereti ile çoğalan Anadolu’nun orta-boy şehirleri, çağdaş iğvanın etkisinde, iç göç ve dış mülteci baskısı altında, siyasal iktidarlar ve eğitimsiz muhteris müteahhitler tarafından, şehirlerin içindeki yeşil alanları (park-bahçe) “arsa/emlak” olarak görüp; göğü de gasp ederek (emsal) dikey mimari ile konut üretip, para kazanmışlar; tarlalara beton ağaçlar ekerek gri ormanlar oluşturmuşlar; şehirlerin “ruh”unu da yok etmişlerdir. “Kentsel Dönüşüm” projesi, “ruh”u olan semtler/mahalleler oluşturma yerine; “Rant” kapısına çevrilmiştir.

Uzun süre Anadolu’nun “kuş uçmaz, kervan geçmez” taş-kerpiç duvar, toprak-odun örtülü; Hititlerden kalma köy “dam/ev”lerinde yaşamaktan bıkmış olan halkımız, önce şehir kenarlarında inşa ettiği “Gece-kondu”lara mahkum; sonra da Apartman’a/Beton’a meftun olmuş; şimdilerde de Gök-delen “insan siloları”nın bilmem kaçıncı katında, ayağı yerden/topraktan kopuk/kesik; “kibrit kutusu”nu andıran “daire(?!)”lerde yaşamayı marifet sanmaktadır. Ne diyelim, “Alan razı, satan razı.” Adını hatırlayamadığım bir Rus düşünürün sözünü hatırlıyorum: “Nüfusu 100 bini geçen şehirlerde ‘insanlık’ olmaz.” Zira, altyapı ve üstyapı/mimari (şehir), karakteri büker. İbn Haldun’un “Coğrafya kaderdir” sözünün bir anlamı da budur: Solucanlaşmak veya insan olmak.

Devlet dil-din, soy-sop, coğrafya/kader ve çıkar birlikteliğinin oluşturduğu politik bir kategoridir. Toplumun güvenlik ve adalet ihtiyaçlarını karşılar. İslam’da “Makasidu’ş-Şeria’nın” (can, mal, din, akıl, namus) korumaya çalıştığı maslahatlar, “devlet”in görevleri ile örtüşür. Tarihi süreç içinde ahlaki bağlamda üç formasyonu vardır: Kerim devlet, hukuk devleti ve parti/polis devleti.

“Kerim,” yüce gönüllü ve cömert kişi anlamına gelir. Augustinus’un “Tanrı Şehri” ve Farabi’nin “Medinetu’l-Fazıla”sı, böyle bir “devlet-toplum” ütopyasıdır. Bilge ve adil kişilerin yönettiği devleti kast eder. Tarihte Nuşirevan, Marcus Aurelius, Hz. Ömer, Ömer b. Abdulaziz, Aliya İzzetbegoviç gibi örnekleri vardır. Osmanlı İmparatorluğu’nda da halkın bir kesimi, bazı padişahlara/devlete bu niteliği münasip görmüştür. Yönetim prosesi, hukuktan/zorlamadan ziyade, vicdana dayanır. “Kerim” kavramının aynı zamanda Allah’ın sıfatı olduğunu unutmamak gerekir. Bunun karşıtı ise Firavunlar, Neron, Nemrut gibi zalim krallıklardır.

Hukuk devleti, Fransız Burjuva İhtilalinden sonra gelişmeye başlamıştır. Geçmişi İngiliz lordlarının ortaya koydukları “Magna Carta”ya kadar dayanır. Bir “anayasa” ile “devlet”in ve onu yöneteceklerin sorumlulukları ve yetkileri yazılı olarak belirlenir. Burada “hukuk” kavramı, “adalet”e gönderme yapar; yoksa, yazılı kuralların ve kurumların olması, -kendi başına- “adalet”i gerçekleştirmeyi garanti etmez. Adil olmayan, kamunun vicdanında meşruiyet oluşturmayan devlet ve kurallar “kanun devleti” olarak nitelenir ve zulmü-zorbalığı meşrulaştırmaya çalışır. Demokratik rejimlerde, “kuvvetler (yasama-yürütme-yargı) ayrılığı” prensibi, bu tip zorbalıkları engellemek için geliştirilmiştir. Demokrasilerde “çok partililik” prensibi, yönetme işini halka vermiş; “devlet”i “hükûmet”ten ayırmıştır. Hükûmet, devlet denen tüzel/hukuki-kurumsal aygıtı yönetir. Kaptan-uçak-yolcu üçlüsü, hükûmet-devlet-halk üçlüsüne benzer. Kaptanın, kendini uçak zannetmesine veya uçağın kendisinin olduğunu sanmasına hakkı yoktur. Parti, “parça” demektir. Toplumun bir kesiminin beğendiği programı, çıkarlarını, kültürünü-ideolojisini, kimlik tercihlerini… ifade eder. Ancak iktidara geldiğinde, toplumun tümünün ortak maslahatını gözetmesi esastır; bu beklenir, racon budur. İslami açıdan “hukuk/adalet”, Tanrı’nın yeryüzündeki gölgesi olduğu için bu tarz siyasete ben “rahmani siyaset” diyorum. Rahman olan Allah, “denenme” sürecinde kullarına karşı “mü’min-kâfir” demeden, adil davranır. Politik ve hukuki bağlamda “biz” kategorisinin, en temel belirleyicisi “haklı/hukuklu/adil” olmaktır. Öteki “biz”ler (dil, din, soy, sop, çıkar birlikteliği), buna göre hizalanır; yok olmaları gerekmez.

Otokratik/totaliter, karizmatik/tek lider veya “tek parti” yönetimleri, -doğası gereği- zorba ve çıkarcı örgütlenme ve yönetim tarzlarıdır. “Kanun”lar olur ancak “hukuki/adil” değildir. Bir kişinin güç istenci veya “hakikat” sanıları/vehmi, toplumun tümüne dayatılmaya çalışılır. Tek parti, ideolojik/dogmatik veya bir menfaat örgütlenmesidir. Tek partinin “tek”liği, liderin tekliğinden kaynaklanabileceği gibi partililerin çıkar “ortaklığından”dan da kaynaklanabilir. Demokrasilerde “iktidar-muhalefet” denklemi, rekabet-yarışmadan kaynaklanır. Parti-lider devletinde ise bu denklem “dost-düşman” ilişkisine dönüşür. Demokrasinin “fazilet”i, yönetim sürecinde iç-savaşı ve düşmanlığı ortadan kaldırmasıdır; Hükûmet/yönetici değiştirmenin, kan dökmeden başarılmasıdır. Avrupa Birliği bunun iyi bir örneğidir.

İki dünya savaşının arasında tüm dünyada genellikle otokratik/totaliter, karizmatik lider veya Tek Parti yönetimleri egemendi (Hitler, Mussolini, Mao, Stalin, Gandi, Nasır…) II. Dünya Savaşı’ndan sonra 2000’lere kadar yaklaşık 50 yıl -özellikle Avrupa’da ve nispi olarak Türkiye’de- demokratik hukuk devletleri ve siyaseti egemen oldu. 2000’lerden sonra hem dünyada hem de Türkiye’de tekrar “tek parti” ve “tek adam” rejimleri yükselmeye başladı. Bunun teknolojik (silah sanayi), küresel ekonomik (gelir dağılımı dengesizliği) ve sosyal psikolojik sebepleri vardır.

Türkiye Gerçeği

Türkiye Cumhuriyeti, bir “tek parti” ve “tek adam” rejimi olarak kuruldu. 1950’lere kadar da böyle devam etti. Bir “kültür devrimi” ile kurulması, toplumda bir bilinç yarılması/yaralanması ve bir içerleme-uçuklama/travma yaratmıştır. Bu kültür devriminin kültürel-politik zorunluluğu-zorunsuzluğu tartışmalarına girmiyorum. Şair Necip Fazıl’ın “Sakarya Türküsü” adlı şiiri, dindar/muhafazakâr kesimlerdeki bu içerlemeyi dile getirir: “Öz yurdunda garipsin/Öz vatanında parya”.  Onun, M. Kemal Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi’ne nazire olarak yazdığı “Gençliğe Hitabe” adlı metin, “dindar” gençlere “kin”lerini korumalarını ve devrimcilerden intikam/rövanş almayı öğütler. 1950’lerden sonra demokrasiye geçiş ile Demokrat Parti, yani muhafazakârların iktidara gelmesi, askerî ve sivil bürokrasi tarafından “karşı devrim” olarak algılanmış ve ihtilal ile görevden uzaklaştırılmış ve önderleri (Menderes-Polatkan, Zorlu) idam edilmiştir. Bu olgu, muhafazakâr cenahtaki travmayı daha da derinleştirmiştir. İhtilali yapanların, tekrar demokrasiye dönmeleri, muhafazakârları “gözleri korkmuş” olarak siyasi faaliyet yapmaya zorlamıştır. 1960-2000 arası, icazetli demokrasi ve ihtilal anayasası/hukuku ile geçmiştir. Tek Parti döneminde devletin ekonomik kaynaklarının en azından bir kısmının, taraftarlara peşkeş çekildiğini de unutmamak gerekir.

2000’lerin başında kurulan AK Parti ve onun karizmatik lideri haline gelen R. Tayyip Erdoğan’ın icraatlarını, bu arka plan eşliğinde yorumlamak gerekir. Bu partinin, ağırlıklı tabanı, periferi/taşradır (“ayağı çarıklılar”). Menderes, Demirel, Özal, Erbakan hayranıdır. Onları kendinden görmüştür. Ekonomik açıdan da: “Biraz da biz ölelim” modundadır. Erdoğan, N. Fazıl’ın, “Gençliğe Hitabe”sindeki tavsiyeye uyarak/sözünü tutarak, politik söyleminde muhalefete karşı kinini “dindarca” dile getirmiştir. “Devr-i sabık” yaratmasa da rövanş duygusu ile siyaset yapmıştır. Demokrasinin “seçim-sandık” amentüsüne sadık kalmıştır. Sandıktan çıktıktan sonraki icraatı ise toplumsal “Biz”likten ziyade ideolojik (muhafazakâr) ve ekonomik “çıkar birlikteliği”ne evrilmiştir. Partiyi konsolide eden temel iki husus/güdü, muhafazakâr din dili ve çıkar birlikteliğidir. Dolayısıyla, AK Parti iktidarı döneminde bir “sermaye transferi” gerçekleşmiştir. Bu süreç, Sünnî bağlamda “kitabına uydurularak” yapılmıştır. Ekonomik olarak da, üretime dayanan teknoloji-ticaret-tarımdan çok, inşaat-rant ile yapılmıştır. Belediyelerde onları taklit etmeye çalışan CHP’liler, ellerine-yüzlerine bulaştırmışlardır. Bu süreci muhafazakâr taban: “(Olsun); çalıyorlar, ama çalışıyorlar” şeklinde ve memnuniyet modunda dillendirmiştir.

Tarihi rövanş modu, iç politikada özellikle “hukuk” alanında, Rahmani olan af, adalet, hakkaniyet, tarafsızlıktan uzaklaşan; toplumun tümünü kucaklayamayan bir “parti/polis devleti” imajı yaratmıştır. Hukuk uygulamalarında bir “çifte standart” yaratılmıştır. FETÖ yargılamalarında sap ile samanın/yaş ile kurunun birbirine karıştırıldığı hususunda, neredeyse umumi bir konsensus vardır. Politik muhaliflere karşı da benzer tutumlar sergilenmektedir. Hukukun, “herkese/her eve lazım olduğu” ahlaki makamına bir türlü gelinememektedir.

Dış politikada AK Parti, -Türkiye’nin “alî menfaatleri” gereği- NATO ve ABD çizgisinde durmaya devam etmiştir. Rahmetli Necmettin Erbakan, ölümünden önce, Erdoğan’ın ABD-İsrail politikasını şiddetle eleştirmişti. Erdoğan, “diklenmeyen ama, dik duran” bir dış politika izlemeye çalıştığını söylemektedir. Onun “Dünya, 5’ten büyüktür” özdeyişi, dünya halklarında vicdani bir makes bulsa da fiilen bir etkisi olmamıştır. Toplumun tümünü kucaklayabilen bir “devlet adamı” olmaktan daha çok bir halk deyişi ile “dostlarını omuzunda, düşmanlarını cebinde taşıyan”  bir  “siyasetçi”dir. Devlet adamı olmanın kriteri, gelecek seçimleri değil gelecek nesilleri düşünmektir.

AK Parti’nin, seçim-sandık ile iktidara gelip, yaklaşık 25 sene iktidarda kalması ancak, Türkiye’nin politik tarihi ve bu tarihin yarattığı içerleme-uçuklama ile açıklanabilir. Toplumun büyük bir kesiminin “çatal yürekli”, “delikanlı”, “efe”, “karizmatik” bir lider arayışının ve onu bulduktan sonrasında da arkasında durmasının psikolojik ve ekonomik sebepleri vardır. Ancak, Türkiye yoluna böyle devam etmemeli. Rövanş, alınmıştır. Artık Türkiye’nin “Hakem-Hâkim-Hekîm” yani Rahmani bir politik akla ihtiyacı vardır. Artık karizmatik Lider (Çoban) arama zayıflığı, kurnazlığı korkaklığı ve çocukluğundan çıkıp, “Reşit” insanlar olarak, sorunlarını çözecek kurumlar geliştirmesi ve ortak akla/icmaya/konsensüse itibar etmesi gerekmektedir: “…münazaa/münakaşa/münafereti bırakın; dağılırsınız, gücünüz gider…” (8/46).

Bir de -politik bağlamda- bir “dindarlık” tanımı yapayım:  Dindarlık, Allah, “İnsanların özel hayatına burnunuzu sokmayın / tecessüs etmeyin.” (49/12) dediği halde muhaliflerin özel hayatlarına kamera sokarak itibar suikastlığı yapmak değildir. FETÖ bunu çok yapardı. İtikat-ibadet pratiği ve din diline eşlik eden bir nüfuz hırsızlığı da değildir. Sahih bir iman ve kamunun maslahatını gözeten salih amel/ahlaktır. Kamu istihdam süreçlerinde eleman alırken “Bizden (inanç, mezhep, parti)” olup olmadığı değil; ehliyet ve liyakati göz-önünde tutmaktır (4/58).